Trader Psikolojisi: ABCD Günlüğü ile Duygularınızı Yönetin

Trader’lık yahut yatırımcılıkla ilgili yönetilmesi gereken en sıkıntı şeyin psikoloji olduğu uzman yahut uzman olmayan birçok kişi tarafından tekraren sefer söylenmiştir. Ben de ferdi bir yatırımcı olarak piyasalarla 2021 yılında tanışmıştım ve o tarihten beri sayısız eğitime katıldım, birçok kitap okudum, bir sürü görüntü izledim. Kendi tecrübelerimden yola çıktığımda da misal şeyleri düşündüğümü söyleyebilirim. Temel yahut teknik tahlil kısmını gerekli çabayı gösterdikten sonra o denli ya da bu türlü herkes halledebiliyor.

Hiç kimse atomu keşfetmiyor, ortada olan modeller üzerinden süreçler almaya çalışıyor. Kimisi için bu süreç birkaç ay sürerken kimisi için bir yıla kadar uzayabiliyor. Ama süreç almaya gelindiğinde şahıslar öğrendikleri şeyleri uygulayamıyor. Süreç öncesinde, esnasında ya da sonrasında hissedilen açgözlülük, endişe, telaş, öfke üzere hisler; bireylerin sahip oldukları bilişsel yanlılıklar, market manipülasyonları, haberler ve daha kacı bireylerin süreçlerini sağlıklı bir biçimde taşıyamamalarına ve psikolojilerini yönetememelerine yol açıyor. Hususla bağlantılı ‘Her Teknik Tahlil Yolunu Öğrenmek Zorunda mısınız?‘ başlıklı yazıma göz atabilirsiniz.

Bugünkü yazımda sizlere gerek traderlıkla gerekse gündelik hayat pratikleriyle ilgili birçok bahiste tekrarlayan örüntülerinizi fark etmeniz ve bunları daha fonksiyonel olanlarla değiştirebilmeniz için Bilişsel Davranışçı Terapi ekolünde bulunan bir metottan bahsetmek istiyorum: ABCD Günlüğü. Bu sistemi FOMO’dan lik olmaya, duygusal süreç almaktan çok süreç almaya kadar birçok farklı mevzuda kullanabilirsiniz.

Burada küçük bir parantez açarak ABCD günlüğünü, sadece trade süreçlerinizi değil, gündelik hayatta yaşadığınız problemleri fark etmek ve çözümlemek için de kullanabileceğinizi hatırlatmak isterim. Birçok kişi odağını sırf traderlıktaki performansını düzgünleştirmeye veriyor ancak şayet gündelik ömrünüzde keyifli ve huzurlu değilseniz bunun yansımalarını aldığınız süreçlerde de göreceksiniz. Zira zihinsel yük, bastırılmış hisler ve çözümlenmemiş sorunlar rasyonel düşünme ve karar alma süreçlerinizi direkt tesirler.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüye göz atabilirsiniz.

Duygu-Düşünce-Davranış Bağlantısının Yansımaları

Kısaca bahsetmek gerekirse Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) düşünce-duygu-davranış ilgisini merkeze alan, yapılandırılmış ve delile dayalı bir psikoterapi ekolüdür. BDT’nin temel önermesi kanıların, hislerin ve davranışların karşılıklı etkileşim halinde olduğudur. Şayet bunlardan birisini değiştirebilirsek başkaları de değişmeye başlayacaktır. Yani bir olaya verdiğimiz yansılar ve hissettiğimiz hisler, olayın kendisinden değil, ona dair bakış açımızdan ve onu nasıl yorumladığımızdan kaynaklanır.

Somutlaştıracak olursak bir olay yaşanır, akabinde bir niyet ortaya çıkar, bu fikir duyguyu doğurur ve buradan hareketle davranışa geçilir. Son olarak sonuçla birlikte tüm örüntü tamamlanmış olur.

Örneğin:

Fiyat, giriş noktanıza gelmeden üst gitmeye başladı (Olay)

Bu noktada:

• “Acaba kaçırıyor muyum? Beni almadan gidecek üzere.” fikri belirir (Düşünce)
• Bunun sonucunda kişi tasa, hayal kırıklığı, öfke üzere hisler hissedebilir (Duygu)
• Fiyatı kaçırdığını düşünerek fiyata olağanda girmeyeceği, anlamsız bir bölgeden dahil olur (Davranış)
• Fiyat tekrar düşmeye başlar ve kişinin giriş noktasına hatta tahminen daha da aşağılara sarfiyat, daha büyük bir kayıp ortaya çıkar (Sonuç)

Bilişsel düşünme biçimimizi değiştirmek için tesirli bir yol: ABCD Günlüğü

Bilişsel düşünme biçiminizi değiştirmek için en tesirli usullerden birisi ABCD Günlüğü (düşünce günlüğü olarak da bilinir) tutmaktır. Metodu uygulayabilmek için bir kâğıdı (ya da Excel dosyasını) 4 sütuna bölmelisiniz.

• A sütununa ilgili kanıya yol açan olayları ve durumları yazmalısınız (Activating Events). “Fiyat hareketi beni almadan yükseldi.”, “X fenomeni bu altcoinin 10x yapacağını söyledi.”, “Bugünü süreç almadan kapatmamalıyım, aksi takdirde boşa geçmiş bir gün olacak.” üzere durumlar örnek verilebilir. 

• B sütununa ilgili olay yahut durum hakkındaki inançlarınızı ve niyetlerinizi yazmanız gerekmektedir (Beliefs). “Herkes dahil olabildi, ben olamadım ve daima bu türlü olacak, para kazanamayacağım, başaramayacağım, her hareketi kaçıracağım”, “Esnek hesaptan kredi çekip 2x yapınca yarısını satsam pozu maliyetsiz taşıyabilirim”, “Paramın tamamını atarsam daha çok kazanabilirim.” üzere kanılar ve inançlar belirebilir.

• C sütununa negatif niyet ve inançlarınızın sonuçlarını yazmanız gerekmektedir (Consequences of Negative Thinking). Anlık his durumunuzu, fikir biçiminizi ve davranışlarınızı nasıl etkiliyor? Trade davranışlarınıza yahut risk idarenize tesiri ne? Bakiyenizi nasıl etkiledi? “Çok üzgünüm, kızgınım, öfkeliyim”, “Hızlıca fiyata dahil olmalıyım yoksa kaçıracağım.”, “Fiyat nerede olursa olsun atlamalıyım.”, “Bu sefer kaçırdım lakin bir dahakine buyruk seviyelerimi daha da üstlere koyacağım.” üzere sonuçları doğurabilir (Konuyla bağlı yazım için: https://www.coinkolik.com/ya-kacarsa-ve-bir-daha-ayni-bolgeye-gelmezse/).

• D sütununda ise negatif düşünme biçiminizle tartışmanız gerekmektedir (Disputation). Kendinizle bir arkadaşınıza tavsiye veriyormuş üzere konuşabilirsiniz. Sizin yerinize bir arkadaşınızın olduğunu ve içerisinde bulunduğunuz durumda sizin düşündüklerinizi düşündüğünü söylediğinde ona ne söylerdiniz? Misal;
  • “Hayatındaki tek fırsat bu olamaz, market senden evvel de senden sonra da sayısız fırsat sunacak.”
  • “Bu giriş noktasını kaçırmış olabilirsin fakat gerçek iddia edebildin yani bundan sonrakileri de gerçek kestirim edebilecek marifete sahipsin”
  • “Paranın hepsini tek bir altcoine atmak yerine birkaç farklı pariteye atarsan biri yükselse bile başkalarını toplayabilir.”
  • “Ya işler istediğin üzere gitmezse ne yapacaksın? Gereksinimin olan parayla süreç almak duygusal süreç almana yol açacak, kaybını da telafi etmeye çalışacağın bir döngüye sokacak.” üzere teklifler verilebilir.

Daha fazla bilgi için aşağıdaki görüntüyü izleyebilirsiniz.

Kayıpları azaltmak ve yanılgılarla daha güzel başa çıkabilmek için ne yapmalıyız?

Temel mantık, tıpkı trade günlüklerimizde olduğu üzere, tekrarlayan örüntüleri fark etmek ve sahip olduğumuz niyet yapısının nasıl sonuçlara yol açtığını keşfetmektir. Bu mevzuyu ‘Disiplin Hafıza ve Muvaffakiyet: Trade Günlüğü Üzerine’ yazımda ele almıştım. Tıpkı şeyleri yapmaya devam ederek farklı sonuçlar bekleyemezsiniz. Bu nedenle farkındalık kazanmak tek başına kâfi değildir; bu farkındalıkların kesinlikle harekete de dönüşmesi gerekir. “Eylemsiz farkındalık pişmanlıktır” derler; zira hakikat olanı bir kere fark ettikten sonra harekete geçilmeyen her an yeni bir “keşke” yaratır.

ABCD günlüğüyle temel hedefimiz, fikir yapımızın yol açtığı sonuçları görünür kılmak; akabinde daha fonksiyonel kanılarla yer değiştirerek yeni tahlilleri uygulamaya başlamak ve mevcut örüntüyü kırmaktır. Olumsuz ya da tekrarlayan kanıları büsbütün yok edebileceğimizi söylemek gerçekçi olmaz; lakin onlara dikkatimizi verip vermemek büyük ölçüde bizim kontrolümüzdedir. 

Farklı yazılarda da -örneğin ‘Alışkanlıkların Trader Üzerindeki Etkisi‘- çeşitli uygulama tekliflerinde bulundum; aslında tüm bu çalışmaların ortak maksadı yeni bir alışkanlık örüntüsü oluşturmaktı. Başlangıçta bu uygulamalar anlamsız, saçma ya da işe yaramıyormuş üzere gelebilir; fakat pratik ettikçe tesirlerini ve yararını daha net göreceksiniz.

Psikolojik değişimler, hislerin eşlik ettiği ve sonuçların fark edildiği tekrarlı davranışlarla mümkündür. Bir davranışı tekrar ettikçe, beyninizdeki nöral yollar tekrar şekillenmeye ve güçlenmeye başlar. Tıpkı aynı yapıyla tekrar tekrar süreç aldığınızda bir müddet sonra sürecin otomatikleşmesi üzere, psikolojiye yönelik uygulamalar da vakitle otomatik hâle gelir; böylelikle daha sağlıklı bir fikirle zinciri başlatabilirsiniz.

İleri Okumalar, Yararlanılan Kaynaklar ve Öneriler

• Dr. David Burns, İyi Hissetmek
• Türkçapar, M. H., & Sargın, A. E. (2012). Bilişsel Davranışçı Psikoterapiler: Tarihçe ve Gelişim, Bilişsel Davranışçı Psikoterapi ve Araştırmalar Mecmuası, 1(1), 7-14.