Duygusuz Trade Mümkün mü? Trader’lar İçin Gerçekler

Gerek eğitimlerde gerekse topluluk içerisinde yapılan paylaşımlarda “Duygusuz bir trader olmalısın.”, “İşlemler esnasında hiçbir şey hissetmemeyi öğrenmelisin.”, “Makine üzere hareket etmelisin.” üzere tabirler farklı biçimlerde, tekrar tekrar paylaşılmakta. Hatta birtakım şahıslardan “Keşke hislerimizi aldırabilsek” üzere uç sözler dahi duyabiliyoruz. Pekala duygusuz bir formda süreç alabilmek nitekim mümkün mü? Trade muvaffakiyetini artırır mı?

Öncelikle duygusuz bir halde süreç alabilmek mümkün değildir. Başarılı yahut başarısız her trader, aldığı sürecin akabinde memnunluk, ıstırap, dehşet, telaş, öfke, kızgınlık, pişmanlık, hayal kırıklığı üzere birçok duyguyu hissetmektedir. Trade hayatında mantık ve his bahisli yazımı okuyabilirsiniz.

Bizler insanız, olaylar karşısında bir şeyler hissetmek tabiatımızda var. Hislerin bizler için adaptif yararı hayli fazla. Örneğin ormanda gezinirken hissettiğiniz kaygı, tehlikelere karşı tetikte kalmanızı sağlar; hasat vakti yaklaşırken yaşanan bir fırtına karşısında kaygılanmanız, yeni tahlil yolları aramanıza yol açar. Birçok mevzuda, sayısız örnek verilebilir. Şayet yaşanan olaylar karşısında hiçbir his hissetmeseydik muhtemelen insanlık olarak, bu günlere kadar gelemezdik. Hislerin öğrenme süreçlerinden hafızaya kadar birçok mevzuda kıymeti çok büyük.

Dolayısıyla insanın tabiatında olan bir metayı (Duyguları) reddetmek kuru gürültüden ve gerçekçi olmayan bir beklentiden öteki bir şey değildir.

Asıl sorun hislere sahip olmak değil, hisler tarafından denetim edilmekte.

Bu hususta birçok kişinin yaşadığı sorun aslında hisleri tarafından denetim edilmekten kaynaklanmakta. Bunun önüne geçebilmek için yapılması gereken şeyse hisleri ortadan kaldırmak değil; duygusal farkındalığı ve his idaresi hünerlerini artırmaktır.

Duyguları sinyal olarak kullanmayı, bize verdikleri iletisi okumayı, kendi lehimize kullanabilmeyi ve yönetebilmeyi öğrenmemiz gerekiyor. Örneğin bir işlemdeyken çok telaşlıysanız bunun art planında hangi sebepler yatıyor olabilir? Sürece erken mi dahil oldunuz? Gereğinden fazla mı risk aldınız ya da konumunuz, olağan koşullarda alacağınızdan daha mı yüksek? Hisler bizim için bir bilgi sağlar; hangi duyguyu, ne vakit ve neden deneyimlediğimizi kendimize sormaksa bu bilgiye ulaşmamızı sağlar.

Bunun sonucunda da ilgili davranışı değiştirmeye başlarız. Hislerin takviyesi olmadan, bir alışkanlığın değiştirilmesi ve nüksetmemesi çok zordur.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüyü izleyebilirsiniz.

Duygu idaresi konusunda Steenbarger tarafından verilen çok sevdiğim bir örnek var: Ameliyattaki bir tabibi düşünün. Ameliyat esnasında beklemediği bir komplikasyon oluştu. Burada hangi hislerin ortaya çıkmasını bekleriz: Korkabilir, kaygılanabilir, kendine kızabilir. Olağan kurallar altında bu hisler ortaya çıktığında “Biraz orta verin, nefes alın, hisleriniz üzerine düşünün” denir ancak o anda hekimin bunu yapması mümkün değildir. İşte tam bu evrede his idaresi devreye girer. Doktor, duygularının, yapacağı müdahalenin önüne geçmesini engelleyerek hastaya odaklanır ve hastayı kurtarır. Lakin ameliyattan sonra neden o anda o hisleri hissettiğini tekrar tıpkı şeyleri yaşamamak ya da daha denetim edilebilir seviyede yaşamak için değerlendirmesi gerekir. Oluşan komplikasyonu ani çöküşlere ya da yaşadığımız kayıpların bizde yarattığı hislere benzetebiliriz, bu anlarda hisleri bir kenara bırakabilmek sıkıntı oluyor ancak sonrasında durumu pahalandırmak ve kendimize dersler çıkarmak gerekiyor.

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntüden yararlanabilirsiniz:

Duygusal farkındalığımızı artırıp hislerimizi nasıl yönetebiliriz: Duygusal Termometre

Özetle duygusal öz farkındalığımızın yüksek olması reaktif yansılar vermek yerine proaktif kararlar alabilmemizi ve daha serinkanlı davranabilmemizi sağlar. Pekala duygusal farkındalığı ve his idaresi marifetlerini nasıl artırabiliriz? “Duygusal Termometre” ile gün içerisinde, süreçler esnasında vakit zaman his durumunuzu denetim edebilirsiniz. Başlangıçta bu uygulamayı yapmak saçma gelebilir ancak asıl maksat duygusal farkındalığımızı artırıp his idaresini başarmak. Bunu yapabilmek içinse şuurlu olarak gücümüzü ve dikkatimizi oraya vermemiz gerekiyor. Vakitle bu formülü uygulamanıza bile gerek kalmayacak zira deneyimledikçe bir mühlet sonra ilgili marifetler otomatik hale gelecek, bedeninizin verdiği reaksiyonları okumayı öğrenip davranışlarınızı tekrardan şekillendireceksiniz.

Önünüze bir kâğıt almanız ve her iki tarafına da birer termometre çizmeniz gerekiyor. Bir taraf öfke, gerilim, hayal kırıklığı, endişe üzere hisleri temsil ederken; öbür taraf memnunluk, coşku, heyecan üzere hisleri temsil ediyor. Süreçler esnasında orta ara bu termometreyi güncelleyerek şimdiki his durumunuzun kaç derece olduğunu denetim etmeniz gerekmektedir.

Örneğin sürece girdim fakat rahat hissetmiyorum. O an’da durup hislerimi denetim etmek mantıklı olabilir. Başımda derecelendirme yapmam gerekiyor. Sürece girdikten sonra endişe hissimin ön planda olduğunu ve 40 derecelere geldiğini düşünüyorsam bu noktada müdahale etmem gerekiyor olabilir.

Bunu sırf kayıplar için düşünmeyelim. Mesela art geriye 3 yararlı süreç aldım. Memnunluk ve coşku üzere müspet hisler tavan yapacağı için çok özgüvenli hareket edip para kaybedebilirim, bu noktada duygusal termometre biraz orta vermem gerektiğini hatırlatabilir. Yani özetle duygusal termometreyle hedefimiz duygusal süreç almanın önüne geçmektir. Hislerimizi somutlaştırması açısından hayli yararlı bir uygulama olduğunu düşünüyorum. Bu sayede hislerinizin, kurallarınızın önüne geçmesine mahzur olabilirsiniz.

Duyguları dışa vurabilmenin beyindeki karşılığı ne?

Nörobilim alanında yapılan çalışmalara nazaran hisleri fark edebilmek ve tanımlayabilmek, hatta mümkünse yazıya dökmek yahut sesli bir halde dışa vurmak, onlar üzerindeki denetimimizi artırıyor. Bu durumu beynin his merkezinden (amigdala) davranışsal denetim merkezine (prefrontal cortex) bir evrak transferi üzere düşünebilirsiniz. Yaşananlar somutlaştırılır, denetim hissi artırılır ve durumun kendisinin baş edilebilir bir şey olduğu anlaşılır. Traderlar için ruhsal sağlamlık rehberi yazımda bu tecrübeye dair birçok ipucuna yer vermiştim.

Örneğin anlık bir çöküş geldi, birçok kişi üzere panikliyorsunuz ve elinizdekileri satmak istiyorsunuz. Bu noktada sizin üzere başkalarının de tıpkı şeyleri hissettiğini ve elindekileri satmaya çalıştığını düşünmek, panik hissinin sizi ele geçirmesini engelleyebilir. Hatta üstüne üstlük bu durumdan fırsat bile yaratılabilir. Birçok başarılı traderı marketin çöküş vakitlerinde gözlemleyecek olursanız (güvendiğiniz şahısların süreç hareketlerini ve telaffuzlarını takip edebilirsiniz) herkesin paniklediği bir ortamda rasyonel bir biçimde davranarak ve herkesten farklı halde davranarak süreçler alabilmektedir. 

Bunun bir nedeni de bu şahısların tecrübe kazandıkça market şartlarına ve piyasa dinamiklerine karşı bağışıklık kazanmaya başlamasıdır. Bir durumu tekrar tekrar yaşadıkça ona hem bilişsel hem de duygusal açıdan alışmaya başlıyoruz. Örneğin birinci kayıplarda yıkılırken vakitle bu kayıpları normalleştirebiliyoruz. Bundan ötürü tecrübe kazanmaya müsaade vermemiz gerekiyor.

Birkaç kayıp yaşadık diye çabucak bırakıp gitmek, pes etmek hakikat bir yol değil. “Kaybetme” fikriyle barışmak gerekmekte zira her süreciniz yararlı bir biçimde sonuçlanmayacak. %100 kazanma oranına sahip bir traderla şimdi tanışmadım, olacağını da düşünmüyorum. Pek çok kişi başlangıçta başarılı süreçler alsalar da tek bir berbat süreçten sonra psikolojilerini ve duygudurumlarını yönetemediği için berbat konumlar almaya ve para kaybetmeye devam etmekte. 

Daha ayrıntılı bilgi almak için aşağıdaki görüntülerden yararlanabilirsiniz:

Açma-kapama tuşuna sahip olmak nasıl olurdu?

Son olarak hisler konusunda güya bir “açma-kapama” tuşu varmış üzere konuluşuyor. Yani “Traderlık bağlamında hislerimi kapatıp öteki alanlarda hayatıma tıpkı biçimde devam edebilirim” üzere bir inanç kelam konusu ama bu mümkün değil. Bu türlü bir şey olduğunu varsaydığımızda başarılı bir trader olsanız bile (ki bence mümkün değil) hayatınızın başka alanlarının olumsuz etkileneceğini ve mutsuz bir hayata sahip olacağınızı söyleyebiliriz.

Gündelik yaşantınızda zevk aldığınız birçok hareketten zevk alamayacak, sevdiklerinizle olan ilgileriniz olumsuz etkilenecek ve yalnız başınıza kalacaksınız. İş ömründe da emsal biçimde başarılı olamayacaksınız zira iş ömründe başarılı olmanın bir yolu da hislerini yönetebilmekten geçmektedir.

İleri Okumalar, Yararlanılan Kaynaklar ve Öneriler

• Andrew Aziz – Mike Baehr, Mastering Trading Psychology
• Daniel Goleman, Duygusal Zekâ
• Dr. Brett N. Steenbarger, The Daily Trading Coach
• Peter Lynch, Borsada Tek Başına
• Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H., & Way, B. M. (2007). Putting feelings into words. Psychological science, 18(5), 421-428.
• Torre, J. B., & Lieberman, M. D. (2018). Putting feelings into words: Affect labeling as implicit emotion regulation. Emotion Review, 10(2), 116-124.